Olsztyn - największe miasto i stolica województwa warmińsko - mazurskiego, powiat grodzki Olsztyn, stolica powiatu ziemskiego olsztyńskiego, archidiecezji warmińskiej, a od 1992 r. metropolii warmińskiej.
Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władzy i najważniejszych instytucji regionu, a także ważny węzeł kolejowy i drogowy.
Olsztyn jest ważnym ośrodkiem turystycznym głównie ze względu na swoje położenie wśród jezior i lasów, ale również dzięki licznym zabytkom i innym atrakcjom turystycznym.
Pierwsza wzmianka o mieście pochodzi z roku 1334, kiedy to Henryk von Luter założył w zakolu rzeki Łyny drewniano - ziemną strażnicę puszczańską, nadając jej nazwę Allenstein (Gród nad Łyną, Alna to pruska nazwa Łyny).
Prawa miejskie oraz nazwę "Allenstein" (dla Polaków był to Holstin, a później Olstyn, ale wymawiano tę nazwę tak jak dzisiaj - Olsztyn) zostały nadane 31 października 1353 roku przez Kapitułę warmińską.
Zasadźcą i pierwszym burmistrzem miasta był Jan z Łajs.
Liczne wojny XV wieku niszczyły młode jeszcze miasto.
W 1414 Olsztyn został zniszczony przez wojska króla Władysława Jagiełły.
W 1440 miasto przystąpiło do Związku Pruskiego - konfederacji szlachty i miast pruskich skierowanej przeciw Krzyżakom.
W 1454 mieszczanie wzięli udział w powstaniu przeciwko zakonowi krzyżackiemu i opanowali zamek, uznając zwierzchnictwo króla polskiego, jednak rok później miasto ponownie zajął Zakon Krzyżacki.
Na mocy traktatu pokojowego zawartego w 1466 roku w Toruniu, Olsztyn wraz
z całą Warmią przeszedł pod zwierzchnictwo Polski.
Następna wojna która miała miejsce w latach 1519 - 1521 spustoszyła południową Warmię. Ówczesnym administratorem dóbr był wtedy Mikołaj Kopernik,który przygotował skutecznie olsztyński zamek przed spodziewanym atakiem Krzyżaków. Podjął on także wielką akcję zasiedlania rejonu sprowadzając mówiących po polsku osadników z Mazowsza.
W kolejnym wieku nastąpił rozkwit miasta. Mieszkańcy utrzymywali się z handlu
i rzemiosła. Rozwój został powstrzymany przez wojny północne w XVII i XVIII wieku, a wielka zaraza lat 1709 - 1712 wyludniła miasteczko niemal całkowicie. Dzięki wsparciu kapituły Olsztyn w ciągu XVIII wieku zdołał poprawić swe położenie. W okresie rozbiorów Warmię wcielono do Królestwa Prus.
Miasto i zamek stały się własnością króla pruskiego.
W czasie wojen napoleońskich miasto zostało po raz kolejny obrabowane.
Po wojnach napoleońskich w Prusach utworzono samorząd terytorialny,
a w 1818 roku powstał powiat olsztyński.
Druga połowa XIX wieku to dynamiczny rozwój miasta. Powstały wtedy szpitale, wzniesione zostały gmachy publiczne. Olsztyn stał się wtedy ośrodkiem polskiego ruchu narodowego na Warmii.
W kwietniu 1886 roku ukazał się pierwszy numer "Gazety Olsztyńskiej", polskiego pisma wydawanego bez przerwy do 1939 roku.
Po I wojnie światowej Olsztyn wraz z Warmią pozostał przy Niemczech.
22 stycznia 1945 Olsztyn zajęła Armia Czerwona, po kilku dniach stacjonowania żołnierze radzieccy podpalili miasto - zniszczeniu uległo ok. 40% zabudowy.
Po 1945 roku Olsztyn jako stolica województwa znacznie się rozwinął. Tu przeniesiona została z Fromborka siedziba kurii biskupiej (od 1992 archidiecezjalnej).
Zlokalizowano zakłady przemysłu gumowego - Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych (1967), spożywczego, drzewnego, maszynowego, materiałów budowlanych i inne.
W 1999 roku z połączenia trzech szkół wyższych powstał Uniwersytet Warmińsko - Mazurski.
Obecnie możemy zaobserwować dalszy rozwój miasta - szybka rozbudowa dzielnicy mieszkaniowej Jaroty oraz dzielnicy przemysłowej (m.in. poprzez rozwój fabryki Michelin).
Olsztyn jest jednym z niewielu miast posiadających dodatni współczynnik przyrostu naturalnego jak też dodatnie saldo migracji.
- gotycki zamek kapituły warmińskiej z II połowy XIV w.;
- fragmenty murów miejskich z Bramą Wysoką (Górna Brama) z XIV w.;
- XIV - wieczna katedra pw. św. Jakuba (bazylika mniejsza);
- Stary Ratusz (wzniesiony w XIV w. po pożarze odbudowany w latach (1623 - 1624);
- Kościół św. Wawrzyńca z XIV w. (w dzielnicy Gutkowo);
- Kaplica Jerozolimska z 1565 r.;
- secesyjna zabudowa ul. Dąbrowszczaków;
- neogotycki kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa z lat 1901- 02;
- neoromański kościół pw. św. Józefa z lat 1912 - 13;
- kościół pw. Chrystusa Króla (zbudowany w stylu renesansu włoskiego)
z XX w.
- kościół garnizonowy pw. Matki Boskiej Królowej Polski (1913 - 14);
- neogotycki kościół ewangelicko-augsburski z lat 1876 - 99;
- pseudogotycka kaplica cmentarna, obecnie prawosławna z 1904 r.;
- secesyjna kaplica Zjednoczonego Kościoła Ewangelickiego z przełomu XIX i XX w.;
- dom Gazety Olsztyńskiej;
- pałacyk przy ul. Metalowej;
- pałacyk fabrykancki (XIX w.);
- wiadukt kolejowy w przełomie Łyny (XIX w.);
- Dom Polski (XIX w.);
- gmach I LO im. Adama Mickiewicza z II połowy XIX w.;
- cmentarz żydowski z domem pogrzebowym, zaprojektowany przez Ericha Mendelsohna;
- Nowy Ratusz z pocz. XX w.;
- figura Boża Męka z XVIII w.;
- figura Chrystusa Pana z XVIII w.;
- dzwonnica na Dajtkach przy ul. Żniwnej;
- kościół Matki Bożej Różańcowej na Dajtkach z 1878;
Będąc w Olsztynie warto również odwiedzić:
* Stare miasto w zakolu Łyny;
* planetarium;
* obserwatorium astronomiczne w XIX wiecznej wieży ciśnień;
* plaża miejska i przystanie nad Jeziorem Krzywym (Ukiel);
* park na terenie lasu miejskiego (największego w Europie lasu na terenach miejskich), ze stadionem leśnym pochodzącym z lat 20 ubiegłego wieku;
* 15 jezior w granicach administracyjnych miasta.
Dodatkową atrakcją od maja do września, w każdą sobotę i niedzielę są organizowane spływy kajakowe "Łyną przez Olsztyn". Trzykilometrowa trasa wiedzie przez malowniczy przełom Łyny w olsztyńskim Lesie Miejskim. Celem spływu jest rozlewisko, gdzie łączą się dwie rzeki - Łyna i Wadąg.
